Σήμερα είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ελληνικό Δεκέμβριο χωρίς στολισμένο δέντρο. Υπήρξε όμως μια εποχή που η εικόνα αυτή ήταν εντελώς ξένη για τα περισσότερα σπίτια της χώρας. Το χριστουγεννιάτικο δέντρο ήρθε στην Ελλάδα ως ευρωπαϊκό έθιμο, συνάντησε μια ήδη πλούσια τοπική παράδοση και χρειάστηκε περισσότερο από έναν αιώνα για να γίνει αυτό που είναι σήμερα: ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα των γιορτών.
Η διαδρομή του έχει ενδιαφέρον γιατί δεν είναι απλώς η ιστορία ενός στολισμού. Είναι μια μικρή ιστορία κοινωνικών αλλαγών, επιρροών από την Ευρώπη και μεταμόρφωσης των εθίμων μέσα στον χρόνο.
Πριν από το δέντρο, υπήρχε το καράβι
Η Ελλάδα είχε τη δική της χριστουγεννιάτικη εικονογραφία πριν εμφανιστεί το δέντρο. Το στολισμένο καράβι, δεμένο με τη ναυτική ζωή και την επιστροφή των θαλασσινών στα σπίτια τους, ήταν για χρόνια ένα πολύ πιο οικείο σύμβολο.
Σε νησιά και παραθαλάσσιες περιοχές το καράβι δεν ήταν απλώς διακοσμητικό. Αντανακλούσε έναν τρόπο ζωής. Τα παιδιά το κρατούσαν όταν έλεγαν τα κάλαντα, οι οικογένειες το στόλιζαν και η εικόνα του συνδεόταν άμεσα με την προσμονή των γιορτών.
Το δέντρο, λοιπόν, δεν ήρθε σε ένα κενό. Έπρεπε να βρει θέση δίπλα σε έθιμα που ήδη είχαν βαθιές ρίζες.
1833: το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Ελλάδα
Η πιο γνωστή αφετηρία της ελληνικής ιστορίας του χριστουγεννιάτικου δέντρου βρίσκεται στο Ναύπλιο. Το 1833, την εποχή του βασιλιά Όθωνα, στολίστηκε δέντρο στα ανάκτορα. Η συνήθεια αυτή είχε ήδη παρουσία στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη και έφτασε στην Ελλάδα μαζί με τη βαυαρική αυλή.
Δέκα χρόνια αργότερα, το 1843, καταγράφεται το πρώτο στολισμένο χριστουγεννιάτικο δέντρο σε ιδιωτικό ελληνικό σπίτι, στο αρχοντικό του Ιωάννη Παπαρρηγόπουλου στην Αθήνα. Η Καθημερινή, σε αφιέρωμα για την ιστορία του εθίμου, καταγράφει επίσης την είσοδό του στην Ελλάδα μέσω του Όθωνα και τη σταδιακή διάδοσή του.
Στις πρώτες δεκαετίες, πάντως, το στολισμένο δέντρο δεν ήταν ακόμη μαζικό έθιμο. Ήταν περισσότερο μια εικόνα που συνδεόταν με το παλάτι, τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις και τις ευρωπαϊκές συνήθειες της εποχής.
Πώς μια «ξένη» συνήθεια έγινε οικογενειακή παράδοση
Οι παραδόσεις σπάνια αλλάζουν από τη μια μέρα στην άλλη. Συνήθως μετακινούνται αργά, περνούν από γενιά σε γενιά και προσαρμόζονται στην καθημερινότητα των ανθρώπων.
Αυτό συνέβη και με το χριστουγεννιάτικο δέντρο. Από τα αστικά σπίτια άρχισε σταδιακά να εξαπλώνεται σε μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας. Στη διάρκεια του 20ού αιώνα η εικόνα του έγινε ολοένα πιο συνηθισμένη, ώσπου μετά τα μέσα του αιώνα είχε πλέον καθιερωθεί σε μεγάλο μέρος της χώρας.
Το ενδιαφέρον είναι ότι το νέο έθιμο δεν εξαφάνισε πλήρως το παλιό. Ακόμη και σήμερα το καράβι επιστρέφει κάθε Δεκέμβριο σε σπίτια, πλατείες και νησιωτικές γιορτές. Τα δύο σύμβολα συνυπάρχουν, σαν δύο διαφορετικά κεφάλαια της ίδιας ελληνικής χριστουγεννιάτικης ιστορίας.
Γιατί επικράτησε το έλατο
Η επιλογή ενός αειθαλούς δέντρου δεν είναι τυχαία. Σε πολλές ευρωπαϊκές παραδόσεις τα αειθαλή φυτά συνδέθηκαν με τον χειμώνα επειδή διατηρούν το πράσινο φύλλωμά τους όταν το μεγαλύτερο μέρος της φύσης έχει αλλάξει όψη.
Στο χριστουγεννιάτικο δέντρο αυτή η εικόνα απέκτησε συμβολικό χαρακτήρα. Το πράσινο παρέπεμπε στη συνέχεια της ζωής μέσα στον χειμώνα, ενώ τα κεριά και αργότερα τα ηλεκτρικά φωτάκια έδωσαν στο δέντρο τη γνώριμη εορταστική του μορφή.
Με τον χρόνο, η λέξη έλατο σχεδόν ταυτίστηκε στην καθημερινή γλώσσα με το χριστουγεννιάτικο δέντρο, παρότι στην πράξη χρησιμοποιούνται διαφορετικά είδη και μορφές δέντρων ανά χώρα και εποχή.
Από τα γυάλινα στολίδια στα οικογενειακά ενθύμια
Άλλαξε και ο ίδιος ο τρόπος του στολισμού. Τα πρώτα ευρωπαϊκά δέντρα διακοσμούνταν με απλά αντικείμενα, καρπούς, γλυκίσματα και κεριά. Αργότερα εμφανίστηκαν τα γυάλινα στολίδια, οι γιρλάντες και, με την εξάπλωση του ηλεκτρισμού, τα φωτάκια.
Σήμερα το δέντρο λειτουργεί συχνά σαν ένα μικρό οικογενειακό αρχείο. Ένα στολίδι από τα παιδικά χρόνια, κάτι που έφερε κάποιος από ένα ταξίδι, μια χειροποίητη κατασκευή ή ένα αντικείμενο που περνά από τους γονείς στα παιδιά. Έτσι, ένα έθιμο που ήρθε στην Ελλάδα από την Ευρώπη απέκτησε σταδιακά απολύτως προσωπικό χαρακτήρα.
Αυτός είναι ίσως και ένας λόγος που τα φυσικά Χριστουγεννιάτικα δέντρα εξακολουθούν να έχουν ιδιαίτερη θέση για αρκετές οικογένειες. Το διαφορετικό σχήμα κάθε δέντρου, η υφή των κλαδιών και το χαρακτηριστικό άρωμα προσθέτουν μια εμπειρία που δεν είναι απολύτως ίδια από χρονιά σε χρονιά.
Το φυσικό δέντρο άλλαξε κι αυτό μορφή
Όταν μιλάμε για πραγματικό χριστουγεννιάτικο δέντρο, δεν εννοούμε απαραίτητα μόνο ένα κομμένο δέντρο. Η οργανωμένη καλλιέργεια έχει δημιουργήσει διαφορετικές επιλογές, ανάλογα με τον χώρο και το τι θέλει να κάνει κανείς μετά το τέλος των γιορτών.
Υπάρχουν κομμένα δέντρα που προορίζονται αποκλειστικά για τον εποχικό στολισμό, αλλά υπάρχει και το φυσικό έλατο σε γλάστρα, όταν το δέντρο έχει καλλιεργηθεί εξαρχής με ζωντανό ριζικό σύστημα. Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να χρησιμοποιηθεί προσωρινά στο σπίτι και, με τις κατάλληλες συνθήκες και σωστή φροντίδα, να συνεχίσει την ανάπτυξή του μετά τις γιορτές.
Η διαφορά έχει σημασία. Ένα δέντρο με ζωντανή ρίζα δεν αντιμετωπίζεται όπως ένα κομμένο έλατο. Χρειάζεται προσοχή στη θερμοκρασία, στο πότισμα και στη μετάβασή του από τον εσωτερικό στον εξωτερικό χώρο.
Ένα έθιμο που συνεχίζει να αλλάζει
Σχεδόν δύο αιώνες μετά το πρώτο στολισμένο δέντρο στο Ναύπλιο, το χριστουγεννιάτικο δέντρο έχει πάψει προ πολλού να θεωρείται ξενόφερτη περιέργεια. Έχει ενσωματωθεί τόσο βαθιά στη γιορτινή καθημερινότητα ώστε για πολλές οικογένειες το στήσιμό του είναι η στιγμή που ξεκινά πραγματικά η χριστουγεννιάτικη περίοδος.
Παράλληλα, ο τρόπος με τον οποίο το στολίζουμε συνεχίζει να αλλάζει. Άλλοι επιλέγουν λιτή διακόσμηση, άλλοι γεμίζουν κάθε κλαδί με στολίδια, άλλοι επιστρέφουν στο παραδοσιακό καράβι και αρκετοί συνδυάζουν τα δύο.
Ίσως αυτή να είναι τελικά η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά μιας ζωντανής παράδοσης: δεν μένει ποτέ ακριβώς ίδια. Το χριστουγεννιάτικο δέντρο ξεκίνησε ως ευρωπαϊκή συνήθεια, πέρασε από τα ανάκτορα στα σπίτια, συνάντησε τα ελληνικά έθιμα και τελικά έγινε δικό μας. Όχι επειδή αντικατέστησε όσα προϋπήρχαν, αλλά επειδή βρήκε τη θέση του ανάμεσά τους.
